Crvena slova — veliki pravoslavni praznici

Šta znači izraz „crveno slovo”

Izraz crveno slovo potiče iz starog načina štampanja crkvenih kalendara. Obični dani u kalendaru pisani su crnom bojom, a veliki praznici isticani su crvenom — da bi odmah upali u oči i da bi se vernik podsetio da je taj dan poseban, posvećen Bogu i nekom svetom događaju ili svetitelju. Otuda je u narodu „crveno slovo” postalo sinonim za veliki praznik, svetkovani i, po pravilu, neradni dan.

Crvena boja u crkvenoj tradiciji nije slučajno odabrana. Ona je boja praznika, radosti i Hristove žrtve — boja koja označava svečanost i izdvaja praznik iz niza običnih dana. Kada u kalendaru vidimo crveno slovo, to je poziv da zastanemo, dođemo na svetu liturgiju i taj dan provedemo drugačije od svakodnevice.

Vaskrs — praznik nad praznicima

Na vrhu svih praznika stoji Vaskrs (Pasha) — proslava Vaskrsenja Gospoda Isusa Hrista. On se ne ubraja u dvanaest velikih praznika jer je iznad njih; Crkva ga naziva „praznik nad praznicima i svetkovina nad svetkovinama”. Vaskrs je pokretni praznik — datum mu se računa prema prolećnoj punoj meni, pa pada svake godine drugog datuma, a od njega zavisi i niz drugih praznika.

Dvanaest velikih praznika

Posle Vaskrsa, najveći su tzv. dvunadeseti (dvanaest velikih) praznici. To su:

1. Rođenje Presvete Bogorodice (Mala Gospojina)
2. Vozdviženje Časnog krsta (Krstovdan)
3. Vavedenje Presvete Bogorodice
4. Rođenje Hristovo (Božić)
5. Bogojavljenje (Krštenje Gospodnje)
6. Sretenje Gospodnje
7. Blagovesti
8. Ulazak Hristov u Jerusalim (Cveti)
9. Vaznesenje Gospodnje (Spasovdan)
10. Silazak Svetog Duha (Trojice / Duhovi)
11. Preobraženje Gospodnje
12. Uspenje Presvete Bogorodice (Velika Gospojina)

Od ovih praznika, jedni su nepokretni (imaju stalan datum, kao Božić i Bogojavljenje), a drugi pokretni (zavise od datuma Vaskrsa, kao Cveti, Spasovdan i Trojice). Svi su u kalendaru označeni crvenim slovom.

Uz dvanaest velikih praznika, kao veliki se slave i Obrezanje Gospodnje (sa Svetim Vasilijem), Rođenje svetog Jovana Krstitelja (Ivanjdan), dan svetih apostola Petra i Pavla (Petrovdan) i Usekovanje glave svetog Jovana Krstitelja.

Narodni i nacionalni praznici

Pored opštih hrišćanskih praznika, u srpskom pravoslavnom kalendaru crvenim slovom obeleženi su i praznici od posebnog nacionalnog i duhovnog značaja za srpski narod:

• Sveti Sava (27. januar) — prvi srpski arhiepiskop, prosvetitelj i zaštitnik srpskog naroda i školstva. Slavi se u svim srpskim crkvama i školama.
• Vidovdan (28. jun) — dan Svetog velikomučenika kneza Lazara i svih srpskih svetih mučenika koji su pali na Kosovu. Ima i duboko nacionalno i bogoslužbeno značenje.

Ovi praznici svedoče o tome kako su se vera i nacionalno pamćenje srpskog naroda kroz vekove tesno isprepletali.

Tradicija nerada na praznik

Po crkvenom predanju, na velike praznike označene crvenim slovom vernici se uzdržavaju od teških i nepotrebnih poslova. Razlog nije u tome da je rad sam po sebi greh — rad je blagoslov — već u tome da praznik treba dostojno proslaviti: doći na svetu liturgiju, pomoliti se, provesti dan u miru, sa porodicom i u delima milosrđa.

Ovo nije pravna zabrana niti propis koji se nameće silom, već poziv srcu. Neodložni poslovi, briga o bolesnima, hranjenje stoke i svako delo milosrđa nisu zabranjeni — sam Gospod Hristos je i na praznik činio dobro i isceljivao. Smisao nerada na praznik jeste da čovek bar tog dana odvoji vreme za Boga, a ne da robuje svakodnevnim brigama.

Spisak svih praznika i njihovih datuma može se pratiti kroz pravoslavni kalendar, gde je svaki veliki praznik posebno označen. Tako vernik unapred zna kada dolaze crvena slova i može se na vreme pripremiti — postom, ispovešću i molitvom — da praznik dočeka spremne duše.

Razlika između crvenog slova i krsne slave

Na kraju, valja razjasniti čestu zabunu. Crveno slovo označava opšti crkveni praznik koji slavi cela Crkva — Božić, Vaskrs, Svetog Savu i druge. Krsna slava je, pak, porodični praznik: dan kada jedna srpska porodica proslavlja svog svetitelja zaštitnika, nasleđenog s kolena na koleno, još od pokrštavanja predaka.

Krsna slava ne mora biti označena crvenim slovom u opštem kalendaru — ali se u porodici proslavlja sa jednakim, često i većim poštovanjem nego mnogi opšti praznici. Tako svaki dom ima svoj „crveni dan” u godini, čak i kada on za ostatak Crkve nije veliki praznik. Slava je jedinstveni izraz srpske pravoslavne pobožnosti i čuva vezu porodice sa svojim svecem zaštitnikom kroz pokoljenja.